ਖਦੇੜਾ ਦੀਮਕ ਨੂੰ ਖੇਤ ਰੋਇਆ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ

ਪਰਿਆਵਰਣ ਮਿੱਤਰ ਕੀਟ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਬਣਾ ਇੰਸਾਨ
ਪਰਿਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਪਜਾਊ
ਭੂਪੇਸ਼ ਚੱਠਾ , ਪਟਿਆਲਾ ਖੇਤ
- ਖਲਿਹਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਦਰ ਜਹਰੀਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਦੀਮਕ ਨੇ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵੱਲ ਦੋੜ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ । ਆਲਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਮਕੋਂ ਦੀ 6100 ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ , ਇਸ ਉੱਤੇਦਵਾਵਾਂਛਿੜਕ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬਾਰਾਦਰੀ ਬਾਗ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੱਖਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਦੀ ਫਾਇਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਪੇਸਟ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵਹਾਇਟ ਏੰਟ ( ਸਫੇਦ ਕੀੜੀ ) ਨੂੰ ਮਾਰਨੇ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੀਂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਦੋ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਡਿੱਬੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਲਈ ਹੋਏ ਹਨ । ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਕਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉੱਧਰ ਪਰਿਆਵਰਣਵਿਦੋਂ ਨੇ ਵੀ ਦੀਮਕ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ । ਦੀਮਕ ਪਰਿਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫਰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਖੂਬੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਆਇਆ ਹੈ । 500 ਈ . ਪੂ . ਮਹਾਨ ਗਣਿਤਗਿਅ ਅਤੇ ਜੋਤੀਸ਼ਿ ਵਰਾਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਰਾਹਟ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭੂਜਲ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਨੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੈ । ਇਸਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੀਮਕ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਦਰਖਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ 15 ਫੀਟ ਉੱਤੇ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ । 99 ਤੋਂ 100 ਫੀਸਦੀ ਨਮੀ ਆਪਣੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੀਮਕ ਜੇਕਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਪੰਜ ਵਿੱਖ ਜਾਓ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਫੇਦ ਹੋ ਤਾਂ 412 . 5 ਫੀਟ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਹੈ । ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜੁਟਾਈ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਦੀਮਕ ਦੀ 2800 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਫੈਮਿਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਂਟਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਏਕ ਹਨ , ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤਾਂ ਦੀਮਕ ਦੀ ਹੀ ਦੇਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ । ਪਰਿਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਤੁਲਣਾ ਬਾਔਰਿਏਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਇਡ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਦਰਤੀ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਹੈ । ਇੱਕ ਕਾਗਜ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਚਟਕਰ ਇਹ ਦੋ ਲਿਟਰ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਫਰਮੇਂਟਿਗ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜੀ , ਦਸਤਾਵੇਜ , ਕੱਪੜਾ , ਚਮਡ਼ਾ , ਹੱਡੀਆਂ ਇਤਆਦਿ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਰੀ - ਸਾਈਕਲ ਕਰਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਕੰਮਿਉਨਿਟੀ ਮੇਡਿਸਿਨ ਵਿੱਚ ਏਮਡੀ ਡਾ . ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ , ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ । ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਥੋਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਦੀਮਕ ਮੋਇਆ ਲੱਕੜੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ , ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਜੜੇਂ ਜੇਕਰ ਦੀਮਕ ਨਹੀਂ ਚਟ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜੜੇਂ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ , ਜੋ ਕੋਲਾ ਖਤਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ ਹੋਣਗੀਆਂ , ਅਤੇ ਉੱਗੇਗਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ । ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਦੇਸ਼ਕ ਉਮੇਂਦਰ ਦੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਠਾਏੰਗੇ । ਕਿਵੇ ਜਿਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਮਕ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੇਸਟ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਦੀਮਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੇਂਚੁਏ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਦੁਰੁਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਖੇਤ - ਖਲਿਹਾਨ ਮਾਰੋਂਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੜੇਗਾ । ਫਾਇਵ ਏਲੀਮੇਂਟ ਹੇਲਥ ਐਂਡ ਏਜੁਕੇਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਟਾਈਗਰ ਦੱਸਦੇ ਹੈ ਕਿ ਝੋਨਾ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਇਪੱਤੀ ਰੂਪੀ ਜਹਿਰ ਇੰਨਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਸਨੇ ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ , ਦੀਮਕ ਕੇਂਚੁਏ ਕੀ ਚੀਜ ਹੋ ।

ਰਾਣੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਲਤਨਤ
ਇੱਕ ਸਾਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੀਮਕੋਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ , ਜਿੱਥੇ ਰਾਣੀ ਦੀਮਕ ਰਾਏਲ ਚੈੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਰਮੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਹੈ ਤਾਂ ਵੰਸ਼ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਤੈਅ ਹਨ । ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਸਵਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜਾਸੂਸੀ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਇੰਨਾ ਤੇਜ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਦੀਮਕ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ । ਅਜਿਹੀ ਹਿਮਾਕਤ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

termite or termineter खदेड़ा दीमक को खेत रोया खुराक को

पर्यावरण मीत कीट का दुश्मन बना इंसान
पर्यावरण में संतुलन रखने के अलावा मिट्टी को बनाता है सबसे अधिक उपजाऊ
भूपेश चट्ठा, पटियाला खेत-खलिहान को हमने इस कदर जहरीला बना दिया कि अब दीमक ने भी गांवों को छोड़ शहरों की ओर दौड़ लगा दी। आलम यह है कि अमृतसर में दीमकों की 6100 कालोनियों की पहचान कर, इन पर दवाएं छिड़क समाप्त किया जा रहा है तो पटियाला के ऐतिहासिक बारादरी बाग को बचाने के लिए कैप्टन अमरिंदर सिंह के मुख्यमंत्रित्व काल में बने प्रोजेक्ट की फाइल की तलाश शुरू हो गई है। पेस्ट कंट्रोल के नाम पर इस व्हाइट एंट (सफेद चींटी) को मारने के लिए बाजार में लाल चींटियों की बिक्री भी शुरू हो चुकी है। दो हजार रुपये के दो डिब्बे बाजार में बड़ी मांग लिए हुए हैं। खुदाई के दौरान मकान की नींव में इसे डाला जा रहा है। उधर पर्यावरणविदों ने भी दीमक के लिए लड़ाई लड़ने का मन बना लिया है। दीमक पर्यावरण में संतुलन रखने का फर्ज सदियों से बखूबी निभाता आया है। 500 ई.पू. महान गणितज्ञ व ज्योतिषि वराह मिहिर की वराहट संहिता में भूजल को तलाशने के विज्ञान की भी चर्चा है। इसमें बताया गया है कि दीमक की कालोनी के पूर्व की ओर मीठा पानी निकट होता है। इसके पास निश्चित रूप से होने वाले बड़े पेड़ से दक्षिण में 15 फीट पर कुआं खोदने की सलाह दी गई है। 99 से 100 फीसदी नमी अपनी कालोनी में रखने वाला दीमक यदि रेगिस्तान में एक साथ पांच दिख जाएं और बीच में चल रहा पूरी तरह से सफेद हो तो 412.5 फीट पर पानी है। राजस्थान में इसे आज भी पानी मिलने के शुभ संकेत के रूप में देखा जाता है। जुटाई गई जानकारी के अनुसार, वर्ष 1996 में हुए एक अध्ययन के अनुसार, दीमक की 2800 प्रजातियों को सात फैमिली में बांटा गया है। इनमें से दस फीसदी ही नुकसानदायक हैं, जो ज्यादातर आस्ट्रेलिया व अमेरिका में पाई जाती हैं। अफ्रीका व कर्नाटक के जंगल तो दीमक की ही देन बताए गए हैं। पर्यावरण में इसकी तुलना बायोरिएक्टर के रूप में अमेरिका में की जा रही है। कार्बन डाईआक्साइड व आक्सीजन में संतुलन रखने के अलावा प्राकृतिक मीथेन छोड़ने वाला सबसे बड़ा जीव है। एक कागज की शीट चटकर यह दो लीटर हाइड्रोजन पैदा करता है। यह फर्मेंटिग बैक्टीरिया भी पैदा करता है। हर तरह की लकड़ी, दस्तावेज, कपड़ा, चमड़ा, हड्डियां इत्यादि सबको री-साइकिल करने का काम भी करता है। कम्युनिटी मेडिसिन में एमडी डा. अमर सिंह आजाद सवाल करते हैं, जहां कि समस्या है, वहां की सरकारें इसे नष्ट करें। आस्ट्रेलिया की समस्या का इलाज अमृतसर पर क्यों थोपा जा रहा है? दीमक मृत लकड़ी खाता है, धरती के अंदर की जड़ें यदि दीमक न चट करे तो कुछ ही सालों में सिर्फ जड़ें रह जाएंगी, जो कोयला खदानों की सी होंगी, और उगेगा कुछ नहीं। खेती विरासत मिशन के कार्यकारी निदेशक उमेंद्र दत्त कहते हैं कि वह इस मामले को जल्द ही प्रशासन के सामने उठाएंगे। कोंकण जैसे क्षेत्रों में दीमक को देवी की तरह पूजा जाता है, दूसरी ओर पेस्ट कंट्रोल हो रहा है। दीमक मिट्टी की हालत केंचुए से भी कहीं अधिक दुरुस्त करता है। अगर आप खेत-खलिहान मारोगे तो यह शहर में आपके घर में ही घुसेगा। फाइव एलीमेंट हेल्थ एंड एजुकेशन सोसाइटी के जोगिंदर टाइगर बताते हैं कि धान पर छिड़की जाने वाला चायपत्ती रूपी जहर इतना खतरनाक है कि धरती के नीचे चलने वाली प्राकृतिक खाद की फैक्ट्री नष्ट की जा चुकी है। इसने चूहे व सांप नहीं छोड़े, दीमक केंचुए क्या चीज हैं।
रानी की होती है सल्तनत एक सामाजिक संगठन के रूप में रहने वाले दीमकों की कालोनियां होती हैं, जहां रानी दीमक रायल चैम्बर में रहती है तो कर्मी काम करते हैं। सिपाहियों का जिम्मा सुरक्षा व काम करवाने और अनुशासन में रखने का होता है। रानी की अपनी सल्तनत है तो वंशवृद्धि करने वालों की भी जिम्मेदारियां तय हैं। विकेंद्रीकरण पर आधारित ये स्वसंगठित होते हैं। जासूसी का नेटवर्क इतना तेज कि एक अकेली दीमक भोजन नहीं कर सकती। ऐसी हिमाकत करने पर मार दी जाती है।